X
تبلیغات
sizin hamraz - تاثیر پذیری حافظ از خاقانی
تاریخی - فرهنگی - ادبی

 

گلگونه‌ صبح‌

تاثيرپذيري‌ حافظ‌ از خاقاني‌

رضا همراز

به‌ اعتقاد دوست‌ و دشمن‌ خلاق‌المعاني‌افضل‌الدين‌ ابراهيم‌ خاقاني‌ يكي‌ از بزرگترين‌،سترگ‌ترين‌ ؛ بی نظیر ترین و نام‌آورترين‌ شاعران‌ قرن‌ ششم‌ هجري‌و تاريخ‌ ادبيات‌ است‌. به‌ جرات‌ مي‌توان‌ گفت‌ كه‌ديوان‌ اشعار هيچ‌ شاعري‌ به‌ استثناء مولوي‌ از حيث‌تنوع‌ تصاوير و داشتن‌ رديفهاي‌ نو و بديع‌ و به‌قولي‌ از لحاظ‌ موسيقي‌ كناري‌ به‌ پاي‌ ديوان‌ حسان‌العجم‌ نمي‌رسد. در تاريخ‌ ادبيات‌ ايران‌ در فن‌قصيده‌ سرايي‌ شاعري‌ به‌ بزرگي‌ و مظلومي‌ خاقاني‌نمي‌توان‌ يافت‌ كه‌ اين‌ قدر در حق‌ وي‌ كم‌ لطفي‌ شده‌باشد شايد اين‌ كم‌ لطفي‌ اظهار عجز بزرگان‌ درمعرفي‌ و تحليل‌ اشعارش‌ بوده‌ و لاغير. اين‌ ركن‌استوار و مسلم‌ ادب‌ در قصيده‌سرايي‌ سنگ‌ تمام‌گذاشته‌ و خوانده‌ اشعارش‌ را ناخود آگاه‌ به‌ احسن‌گويي‌ وادار مي‌نمايد چرا كه‌ شعر او اوج‌ شعرهاست‌.

وقتي‌ دكتر شفيعي‌ كدكني‌ بيدل‌ دهلوي‌ را بحق‌شاعر آئينه‌ها مي‌نامد، سزاوار است‌ خاقاني‌ را نيزشاعر صبح‌ها ناميد. چرا كه‌ «صبح‌» لغت‌ موردعلاقه‌ خاقاني‌ بود كه‌ دهها بار آن‌ را با طبع‌سحرانگيزش‌ زينت‌ بخش‌ ديوان‌ اشعار خود كرده‌ و به‌ طرز دل‌ انگيزي‌ آن‌ را به‌ كار گرفته‌. يان‌ ريپكا ادبيات‌شناس‌ معاصر و برجسته چك‌ پس‌ از مفارغت‌ از اشعارخلاق‌المعاني‌ مي‌نويسد: «خاقاني‌ شاعري‌مديحه‌سراست‌ ولي‌ نه‌ به‌ معناي‌ متعارف‌ كلمه‌، وي‌شاعري‌ پيشه‌ نكرده‌ بود بلكه‌ شاعري‌ بود واقعي‌ باشخصيتي‌ اصيل‌ و جنبه‌هاي‌ ممتاز و از بزرگترين‌نوابغ‌ ادب‌ فارسي‌ به‌ شمار است‌»

نويسنده‌اي‌ نيز در مورد شاعري‌ خاقاني‌مي‌نويسد: قوت‌ انديشه‌ و مهارت‌ او در تركيب‌الفاظ‌ و خلق‌ معاني‌ و ابتكار مضمامين‌ جديد وپيش‌ گرفتن‌ راههاي‌ خاص‌ در توصيف‌ و تشبيه‌ والتزام‌ رديفهاي‌ مشكل‌ مشهور است‌. تركيبات‌ او كه‌ غالباً با خيالات‌ بديع‌ همراه‌ و با استعارات‌ وكنايات‌ عجيب‌ آميخته‌ است‌، معاني‌ خاصي‌ را كه‌ تاعهد او سابقه‌ نداشته‌ در بر دارد. وي‌ بر اثر احاطه‌ به‌ غالب‌ علوم‌ و اطلاعات‌ و اسمار مختلف‌ عهد خود و قدرت‌ خارق‌العاده‌يي‌ كه‌ در استفاده‌ از آن‌ اطلاعات‌در تعاريض‌ كلام‌ داشته‌، توانسته‌ است‌ مضامين‌علمي‌ با سابقه‌ در شعر ايجاد كند» وي‌ را لاغيرديوان‌ مدون‌ كه‌ متشكل‌ از قصايد، مراثي‌، غزليات‌و... مي‌باشد كتاب‌ ديگري‌ نيز است‌ كه‌ به‌ نام‌ «تحفة‌العراقين‌» مسما كرده‌. تحفة‌العراقين‌ گويا اولين‌سفرنامه‌ منظوم‌ تاريخ‌ ادبيات‌ است‌ كه‌ به‌ همت‌ اين‌نابغه‌ دهر به‌ رشته‌ نظم‌ در آمده‌ و در نوع‌ خودشاهكاري‌ است‌ مسلم‌.

چنانكه‌ پيشتر به‌ اجمال‌ گذشت‌ در حق‌ اين‌ شاعردر گذشته‌ چندان‌ كار دهان‌سوزي‌ كه‌ در خور بلندشاعرباشد نگرديده‌ ولي‌ خوشبختانه‌ در دهه‌اي‌ كه‌ در آن‌قرار گرفته‌ايم‌ چالشهايي‌ انجام‌ يافته‌ كه‌ تا حدودي‌خلاً سالهاي‌ قبلي‌ را مي‌تواند اندكي‌ جبران‌ نمايد واين‌ اميد را در دلهاي‌ مشتاق‌ بپروراند كه‌ در آينده ‌در حق‌ اين‌ شاعر مظلوم‌ تاريخ‌ ادبيات‌ كارهايي‌مانند يك‌ كنگره‌ بين‌المللي‌ كه‌ در شان‌ وي‌ باشدانجام‌ يابد.

البته‌ از بزرگاني‌ كه‌ در حق‌ خاقاني‌ در چندين‌ دهه‌اخير كارهايي‌ انجام‌ داده‌اند مي‌توان‌ به‌ مرحومين‌دكتر سيدضياءالدين‌ سجادي‌، علي‌ عبدالرسولي‌،پروفسور غفار كندلي‌، دكتر احمد آتش‌، خانم‌ دكترمعصومه‌ معدن‌كن‌، و چند تن‌ ديگر اشاره‌ كرد كه‌مزد و اجرشان‌ با مولا و مشكور باد.

اين‌ بنده‌ به‌ لحاظ‌ تنوعي‌ كه‌ در ديوان‌ خاقاني‌مشاهده‌ كرد و مي‌ديد ؛ در حين‌ مطالعه‌ نزديكيهايي‌ باحافظ‌ شيرين‌ سخن‌ مي‌یافت كه‌ آنها را جمع‌ و به‌ارباب‌ فضل‌ تقديم‌ مي‌نمايد و هيچگونه‌ مدعي‌نيست‌ كه‌ كار خارق‌العاده‌يي‌ انجام‌ داده‌ بلكه‌ قدمي‌هر چند اندك‌ در اين‌ گلستان‌ بي‌ انتها و مصفابرداشته‌ كه‌ مابقي‌اش‌ انشاءا... به‌ همت‌ فضلا به‌فرجام‌ خواهد رسيد و خواهيم‌ ديد كه‌ حافظ‌ در بعضي‌ جاها چگونه‌ پاي‌ در كفش‌ مراد خود و بزرگان كرده‌ وماهرانه‌ توانسته‌ به‌ آنها رنگ‌ و بويي‌ خاص‌ وخوش‌ داده‌ و به‌ صورتي‌ نوين‌ ارائه‌ دهد.  تحریر این مقاله شاید به بیش از 15 سال قبل بازگردد . در چند روز اخیر ظریفی به توسط ایمیل از بنده چنین مقاله ای درخواست فرموده بودند که خواستم این یادداشت مهجور خود را هم به ایشان و هم به دوستداران خاقانی تقدیم نمایم .

 

خاقاني‌:

اي‌ ترك‌ دلستان‌ ز شبستان‌ كيستي‌

خوش‌ دلبري‌ ندانم‌ جانان‌ كيستي‌؟

حافظ‌:

يارب‌ اين‌ شمع‌ شب‌ افروز ز كاشانه‌ كيست‌

جان‌ ما سوخت‌ بپرسيد كه‌ جانانه‌ كيست‌؟

خاقاني‌:

مه‌ نجويم‌ مه‌ مرا روي‌ تو بس‌

گل‌ نبويم‌ گل‌ مرا روي‌ تو بس‌

حافظ‌:

گلعذاري‌ ز گلستان‌ جهان‌ ما را بس‌

زين‌ چمن‌ سايه‌ آن‌ سرو چمان‌ ما را بس‌

خاقاني‌:

زان‌ زلف‌ مشگ‌ رنگ‌ نسيمي‌ بما فرست‌

يك‌ موي‌ سر به‌ مهر بدست‌ صبا فرست‌

حافظ‌:

بوي‌ خوش‌ تو هر كه‌ از باد صبا شنيد

از يار آشنا نفس‌ آشنا شنيد

خاقاني‌:

در ده‌ ركاب‌ مي‌كه‌ شعاعش‌ عنان‌ زنان

‌بر خنگ‌ صبح‌ برقع‌ رعنا بر افكند

حافظ‌:

ساقي‌ چراغ‌ مي‌ به‌ ره‌ آفتاب‌ دار

گو برفروز مشغله‌ صبحگاه‌ ازو

خاقاني‌:

بي‌ تو شمعم‌ كه‌ زنده‌ دارم‌ شب‌ را

چون‌ نفس‌ صبحدم‌ دميد بميرم‌

حافظ‌:

تو همچو صبحي‌ و من‌ شمع‌ خلوت‌ سحرم‌

تبسمي‌ كن‌ و جان‌ بين‌ كه‌ چون‌ همي‌ سپرم‌

خاقاني‌:

خاقاني‌ اگر رشوه‌ دهد خال‌ لبش‌ را

ملك‌ دو جهان‌ خواهد و كمتر نپذيرد

حافظ‌:

اگر آن‌ ترك‌ شيرازي‌ به‌ دست‌ آرد دل‌ ما

رابه‌ خال‌ هندويش‌ بخشم‌ سمرقند و بخارا را

خاقاني‌:

جز بدين‌ رطل‌ گلين‌ هيچ‌ عمارت‌ نكنم

‌چار ديوار گلين‌ را كه‌ در آن‌ مهمانم‌

حافظ‌:

دوش‌ با رطل‌ گلين‌ و مي‌ رنگين‌ گفتم

‌كز شما گشت‌ غم‌ آباد دل‌ ويرانم‌

خاقاني‌:

گفتي‌ كه‌ برم‌ جان‌ تو، انديشه‌ در اين‌ نيست‌

انديشه‌ در اين‌ است‌ كه‌ بر گفت‌ نپائي‌

حافظ‌:

گفتي‌ بدهم‌ كامت‌ و جانت‌ بستانم

‌ترسم‌ ندهي‌ كامم‌ و جانم‌ بستاني‌

خاقاني‌:

بي‌ دم‌ مردمي‌ خطاست‌ در پي‌ مردم‌ شدن

‌بي‌ كف‌ جم‌ احمقي‌ است‌ خاتم‌ جم‌ داشتن‌

حافظ‌:

گر انگشت‌ سليماني‌ نباشد

چه‌ خاصيت‌ دهد نقش‌ نگيني‌

خاقاتي‌:

مرد كه‌ با عشق‌ دست‌ در كمر آيد

گر همه‌ رستم‌ بود ز پاي‌ درآيد

حافظ‌:

بر سر آنم‌ كه‌ گر ز دست‌ برآيددست‌

 به‌ كاري‌ زنم‌ كه‌ غصه‌ سرآيد

خاقاني‌:

پيام‌ دوست‌ نسيم‌ سحر دريغ‌ مدار

بيا ز گوشه‌نشينان‌ خبر دريغ‌ مدار

حافظ‌:

صبا ز منزل‌ جانان‌ گذر دريغ‌ مدار

وز و به‌ عاشق‌ مسكين‌ خبر دريغ‌ مدار

خاقاني‌:

اي‌ دل‌ به‌ عشق‌ بر تو كه‌ عشقت‌ چه‌ در خور است‌

در سر شدي‌ ندانمت‌ اي‌ دل‌ چه‌ در سر است‌؟

حافظ‌:

باغ‌ مرا چه‌ حاجت‌ سرو و صنوبر است‌

شمشاد خانه‌ پرور من‌ از كه‌ كمتر است‌؟

خاقاني‌:

با بخت‌ در عتابم‌ و با روزگارهم‌

وز يار در حجابم‌ و از غمگسارهم‌

حافظ‌:

ديدار شد ميسر و بوس‌ كنار هم

‌وز بخت‌ شكوه‌ دارم‌ و از روزگار هم‌

خاقاني‌:

ديدي‌ كه‌ يار چون‌ ز دل‌ ما خبر نداشت‌

ما را شكار كرد و بيفكند و برنداشت‌

حافظ‌:

ديدي‌ كه‌ يار جز سر جور و ستم‌ نداشت‌

بشكست‌ عهد و ز غم‌ ما هيچ‌ غم‌ نداشت‌

خاقاني‌:

صد يك‌ حسن‌ تو نوبهار ندارد

طاقت‌ جور تو روزگار ندارد

حافظ‌:

روشني‌ طلعت‌ تو ماه‌ ندارد

پيش‌ تو گل‌ رونق‌ گياه‌ ندارد

خاقاني‌:

هرگز به‌ باغ‌ دهر گيائي‌ وفا نكرد

هرگز ز شست‌ چرخ‌ خدنگي‌ خطا نكرد

حافظ‌:

رو بر رهش‌ نهادم‌ و بر من‌ گذر نكرد

صد لطف‌ چشم‌ داشتم‌ و يك‌ نظر نكرد

خاقاني‌:

سرهاي‌ سراندازان‌ در پاي‌ تو اولي‌تر

در سينه‌ جانبازان‌ سوداي‌ تو اولي‌تر

حافظ‌:

اين‌ خرقه‌ كه‌ من‌ دارم‌ در رهن‌ شراب‌ اولي‌

وين‌ دفتر بي‌معني‌ غرق‌ مي‌ ناب‌ اولي‌

خاقاني‌:

طاقتي‌ كو كه‌ به‌ سرمنزل‌ جانان‌ برسم

‌ناتوان‌ مورم‌ و خود كي‌ به‌ سليمان‌ برسم‌؟

حافظ‌:

دلم‌ از وحشت‌ زندان‌ سكندر بگرفت‌

رخت‌ بربندم‌ و تا ملك‌ سليمان‌ بروم‌

خاقاني‌:

دهان‌ شيشه‌ گشا صبح‌ شد شراب‌ بريز

مي‌ به‌ ساغر من‌ همچو آفتاب‌ بريز

حافظ‌:

صبح‌ است‌ ساقيا قدحي‌ پر شراب‌ كن‌

دور فلك‌ درنگ‌ ندارد شتاب‌ كن‌

خاقاني‌:

هلال‌ عيد بود بر سپهر پا بر ركاب

‌به‌ جام‌ ساقي‌ گلچهره‌ مي‌ شتاب‌ بريز

حافظ‌:

ايام‌ گل‌ چو عمر برفتن‌ شتاب‌ كرد

ساقي‌ به‌ دور بادة‌ گلگون‌ شتاب‌ كن‌

خاقاني‌:

سينة‌ من‌ كاسمان‌ در خون‌ اوست‌

از خرابي‌ محنت‌ آباد است‌

حافظ‌:

كه‌ اي‌ بلند نظر شاهباز سدره‌ نشين‌

نشيمن‌ تو نه‌ اين‌ كنج‌ محنت‌آباد است‌

خاقاني‌:

زاد ره‌ هيچ‌ نداريم‌ چه‌ تدبير كنيم

‌سفري‌ دور و دراز است‌ ولي‌ بيخبريم‌

حافظ‌:

زاد راه‌ حرم‌ وصل‌ نداريم‌، مگر

به‌ گدائي‌ ز در ميكده‌ زادي‌ طلبيم‌

خاقاني‌:

تا كي‌ از غصه‌هاي‌ بد گويان

‌قصه‌ها پيش‌ دوار اندازيم‌

حافظ‌:

يكي‌ از عقل‌ ميلافد يكي‌ طامات‌ ميبافد

بيا كين‌ داوريها را به‌ پيش‌ داور اندازيم‌

خاقاني‌:

شب‌ تار و ره‌ دور و خطر مدعيان

‌تا در دوست‌ ندانم‌ به‌ چه‌ عنوان‌ برسم‌

حافظ‌:

شب‌ تار است‌ و ره‌ وادي‌ ايمن‌ در پيش‌

آتش‌ طور كجا موعد ديدار كجاست‌؟

خاقاني‌:

در اين‌ دامگه‌ گرچه‌ همدم‌ ندارم

‌بحمدا... از هيچ‌ غم‌، غم‌ ندارم‌

حافظ‌:

تو را ز كنگره‌ عرش‌ مي‌زنند صفير

ندانمت‌ كه‌ در اين‌ دامگه‌ چه‌ افتاده‌ است‌؟

خاقاني‌:

گفتم‌ مور ز عشق‌ بتان‌ گرچه‌ جور عشق‌

انصاف‌ مي‌دهم‌ كه‌ ز انصاف‌ خوشتر است‌

حافظ‌:

كار از تو مي‌رود مددي‌ اي‌ دليل‌ راه

‌كانصاف‌ مي‌دهم‌ و راه‌ افتاده‌ايم‌

خاقاني‌:

اي‌ خيل‌ خيال‌ دوست‌ هر ساعت‌

از سبزه‌ جان‌ مرا چرا گه‌ كن‌

حافظ‌:

رفيق‌ خيل‌ خيالم‌ و همنشين‌ شكيب

‌قرين‌ آتش‌ هجران‌ و هم‌ قران‌ فراق‌

خاقاني‌:

دارم‌ از چرخ‌ تهي‌ دو گله‌ چندان‌ كه‌ مپرس

‌دوجهان‌ پر شود از يك‌ گله‌ سر باز كنم‌

حافظ‌:

دارم‌ از زلف‌ سياهش‌ گله‌ چندان‌ كه‌ مپرس‌

كه‌ چنان‌ زو شده‌ام‌ بي‌سر و سامان‌ كه‌ مپرس‌

خاقاني‌:

بخشش‌ تو بقدر همت‌ توست

‌نه‌ به‌ قدر ثنا فرستادي‌

حافظ‌:

تو و طوبي‌ و ما و قامت‌ يار

فكر هركس‌ بقدر همت‌ اوست‌

خاقاني‌:

آن‌ زمان‌ كز بهر دونان‌ عشق‌ او خلعت‌ بريد

اي‌ عفي‌ ا... خود نصيب‌ من‌ كله‌ واري‌ نماند

حافظ‌:

چه‌ شكر گويمت‌ اي‌ خيل‌ غم‌ عفاك‌ ا...

كه‌ روز بي‌كس‌ آخر نمي‌روي‌ ز سرم‌

خاقاني‌:

آمد نفس‌ صبح‌ و سلامت‌ نرسانيد

بوي‌ تو نياورد و پيامت‌ نرسانيد

حافظ‌:

ديريست‌ كه‌ دلدار پيامي‌ نفرستاد

ننوشت‌ سلامي‌ و كلامي‌ نفرستاد

خاقاني‌:

تا مرا سوداي‌ تو خالي‌ نگرداند ز من‌با تو

 ننشينم‌ به‌ كام‌ خويشتن‌ بي‌خويشتن‌

حافظ‌:

چون‌ شوم‌ خاك‌ رهش‌ دامن‌ بيفشاند ز من

‌ور بگويم‌ دل‌ بگردان‌ رو بگرداند ز من‌

خاقاني‌:

زان‌ پيش‌ كز دو رنگي‌ عالم‌ خراب‌ گردد

ساقي‌ برات‌ ما ران‌ بر عالم‌ خرابي‌

حافظ‌:

زان‌ پيشتر كه‌ عالم‌ فاني‌ شود خراب

‌ما را ز جام‌ باده‌ گلگون‌ خراب‌ كن‌

خاقاني‌:

اي‌ دل‌ به‌ عشق‌ بر تو كه‌ عشقت‌ چه‌درخورست

‌در سرشدي‌ ندانمت‌ اي‌ دل‌ چه‌ در سرست‌

حافظ‌:

ابر آزادي‌ بر آمد باد نوروزي‌ وزيد

وجه‌ مي‌ مي‌خواهم‌ و مطرب‌ كه‌ مي‌گويدرسيد

خاقاني‌:

خرد خريطه‌ كش‌ خاطر و بيان‌ من‌ است

‌سخن‌ جنينه‌ بر خامه‌ و بنان‌ من‌ است‌

حافظ‌:

منم‌ كه‌ گوشه‌ ميخانه‌ خانقاه‌ من‌ است‌

دعاي‌ پير مغان‌ ورد صبحگاه‌ من‌ است‌

خاقاني‌:

من‌ چون‌ بنفشه‌ بر سر زانو نهاده‌ سر

زانو بنفشه‌ رنگ‌ ترا ز لب‌ هزار بار

حافظ‌:

بي‌ ناز نرگسش‌ سر سودائي‌ از ملال

‌همچون‌ بنفشه‌ بر سر زانو نهاده‌ايم‌

خاقاني‌:

آنها كه‌ محققان‌ راهند

در مسند فقر پادشاهند

حافظ‌:

گر چه‌ ما بندگان‌ پادشهيم

‌پادشاهان‌ ملك‌ صبحگهيم‌

خاقاني‌:

اي‌ باد صبح‌ ببين‌ كه‌ كجا مي‌فرستمت

‌نزديك‌ آفتاب‌ وفا مي‌فرستمت‌

حافظ‌:

اي‌ هدهد صبا به‌ سبا مي‌فرستمت

‌بنگر كه‌ از كجا به‌ كجا مي‌فرستمت‌

خاقاني‌:

با بخت‌ در عتابم‌ و با روزگارهم‌

وز يار در حجابم‌ و از غمگسار هم‌

حافظ‌:

ديدار شد ميسر بوس‌ و كنار هم

‌از بخت‌ شكر دارم‌ و از روزگار هم‌

خاقاني‌:

پيام‌ دوست‌، نسيم‌ سحر، دريغ‌ مدار

بيا ز گوشه‌ نشينان‌ خبر دريغ‌ مدار

حافظ‌:

صبا ز منزل‌ جانان‌ گذر دريغ‌ مدار

وز و به‌ عاشق‌ بيدل‌ خبر دريغ‌ مدار

خاقاني‌:

شوريده‌ كرد ما را عشق‌ پري‌ جمالي‌

هر چشم‌ زد ز دستش‌ داريم‌ گوشمالي‌

حافظ‌:

بگرفت‌ كار حسنت‌ چون‌ عشق‌ من‌ كمالي‌

خوش‌ باش‌ زان‌ كه‌ نبود اين‌ هر دو را زوالي‌

خاقاني‌:

ديدي‌ كه‌ يار چون‌ ز دل‌ ما خبر نداشت‌

ما را شكار كرد و بيفكند و برنداشت‌

حافظ‌:

ديدي‌ كه‌ يار جز سر و جور و ستم‌ نداشت‌

بشكست‌ عهد و ز غم‌ ما هيچ‌ غم‌ نداشت‌

خاقاني‌:

ز آتش‌ انديشه‌ جانم‌ سوخته‌ است‌

و ز تف‌ يارب‌ دهانم‌ سوخته‌ است‌

حافظ‌:

سينه‌ام‌ ز آتش‌ دل‌ در غم‌ جانانه‌ بسوخت‌

آتشي‌ بود در اين‌ خانه‌ كه‌ كاشانه‌ بسوخت‌

خاقاني‌:

گيسوي‌ چنگ‌ و رگ‌ بازوي‌ بر بط‌

ببريدگريه‌ از چشم‌ ني‌ تيز نگر بگشايد

حافظ‌:

گيسوي‌ چنگ‌ ببريد به‌ مرگ‌ مي‌ناب‌

تا حريفان‌ همه‌ خون‌ از مژه‌ها بگشايند

خاقاني‌:

دل‌ مرا كه‌ دو اسبه‌ ز غم‌ گريخته‌ بود

هواي‌ تو به‌ سر تازيانه‌ باز آورد

حافظ‌:

سمند دولت‌ اگر چند سر كشيده‌ رود

ز همرهان‌ به‌ سر تازيانه‌ ياد آريد

خاقاني‌:

ور كسي‌ توبه‌ بر زبان‌ راند

خاكش‌ اندر دهان‌ كنند همه‌

حافظ‌:

ز شرم‌ آنكه‌ به‌ روي‌ تو نسبتش‌ كردم

‌سمن‌ به‌ دست‌ صبا خاك‌ در دهان‌ انداخت‌

خاقاني‌:

چار تكبيري‌ بكن‌ بر چار فصل‌ روزگار

چار بالشهاي‌ چار اركان‌ به‌ دونان‌ باز مان‌

حافظ‌:

من‌ همان‌ دم‌ كه‌ وضو ساختم‌ از چشمه‌ عشق‌

چار تكبير زدم‌ يكسره‌ بر هرچه‌ كه‌ هست‌

خاقاني‌:

اي‌ دل‌ به‌ عشق‌ بر تو كه‌ عشقت‌ چه‌ درخورست‌

در سر شدي‌ ندانمت‌ اي‌ دل‌ چه‌ در سرست‌

حافظ‌:

دي‌ وعده‌ داد وصلم‌ و در سر شراب‌ داشت‌

امروز تا چه‌ گويد و بازش‌ چه‌ در سرست‌

خاقاني‌:

حلقه‌ آن‌ بريشمي‌ كز بر چنگ‌ بر كشند

از پي‌ آن‌ چو ماه‌ نو زرد و دو تا و لاغري‌

حافظ‌:

قدح‌ مي‌گير چو حافظ‌ مگر به‌ ناله‌ چنگ‌

كه‌ بسته‌اند بر ابريشم‌ طرب‌ دل‌ شاد

خاقاني‌:

كاغذين‌ جامه‌ هدف‌ وار علي‌ الله‌ زينم

تا به‌ تير سحري‌ دست‌ قدر بر بنديم‌

حافظ‌:

كاغذين‌ جامه‌ به‌ خوناب‌ بشويم‌ كه‌ فلك‌

ره‌ نمونيم‌ به‌ پاي‌ علم‌ داد نكرد

خاقاني‌:

اين‌ منم‌ زنده‌ كه‌ تابوت‌ تو گيرم‌ در زر

كار زو بد كه‌ دوات‌ تو به‌ زر در گيرم‌

حافظ‌:

بدين‌ شعرتر شيرين‌ ز شاهنشه‌ عجب‌ دارم‌

كه‌ سر تا پاي‌ حافظ‌ را چرا در زر نمي‌گيرد؟

خاقاني‌:

خانه‌ اصلي‌ ما گوشه‌ گورستانست

‌خرم‌ آن‌ روز كه‌ اين‌ رخت‌ بر آن‌ خانه‌ برم‌

حافظ‌:

عاقبت‌ منزل‌ ما وادي‌ خاموشانست

‌حاليا غلغله‌ در گنبد افلاك‌ انداز

خاقاني‌:

حديث‌ توبه‌ رها كن‌ سبوي‌ باده‌ بيار

سرم‌ كدو چه‌ كني‌ يك‌ كدوي‌ باده‌ بيار

حافظ‌:

گر محتسبت‌ بر كدوي‌ باده‌ زند سنگ‌

بشكن‌ تو كدوي‌ سر او نيز به‌ خشتي‌

خاقاني‌:

روي‌ خاك‌ آلود من‌ چون‌ كاه‌ و بر ديوارحبس

‌از رخم‌ كهگل‌ كند اشك‌ زمين‌ انداي‌ من‌

حافظ‌:

روي‌ خاكي‌ و نم‌ چشم‌ مرا خوار مدار

چرخ‌ فيروزه‌، طربخانه‌ ازين‌ كهگل‌ كرد

خاقاني‌:

ما دل‌ به‌ دست‌ مهر تو زان‌ باز داده‌ايم

‌كاندر طريق‌ عشق‌ تو گرم‌ اوفتاده‌ايم‌

حافظ‌:

ما عاشقان‌ مست‌ دل‌ از دست‌ داده‌ايم

‌همراز عشق‌ و همنفس‌ جام‌ و باده‌ايم‌

خاقاني‌:

الصبوح‌، الصبوح‌ كامد

 يارالنثار، النثار كامد يار

حافظ‌:

مي‌دمد صبح‌ و كله‌ بست‌ سحاب

‌الصبوح‌ الصبوح‌ يا اصحاب‌

خاقاني‌:

ديدي‌ كه‌ يار چون‌ ز دل‌ ما خبر نداشت‌

ما را شكار كرد و بيفكند و برنداشت‌

حافظ‌:

يارب‌ مگيرش‌ ار چه‌ دل‌ چون‌ كبوترم‌

افكند و كشت‌ و عزت‌ صيد حرم‌ نداشت‌

خاقاني‌:

عشق‌ تو چون‌ در آيد شور از جهان‌ برآيد

دلها در آتش‌ افتد دود از ميان‌ برآيد

حافظ‌:

دست‌ از طلب‌ ندارم‌ تا كام‌ من‌ برآيد

يا تن‌ رسد به‌ جانان‌ يا جان‌ ز تن‌ برآيد

خاقاني‌:

ما دل‌ به‌ دست‌ مهر تو زان‌ باز داده‌ايم‌

كاندر طريق‌ مهر تو گرم‌ اوفتاده‌ايم‌

حافظ‌:

ما بي‌غمان‌ مست‌ دل‌ از دست‌ داده‌ايم

‌همراز عشق‌ و هم‌ نفس‌ جام‌ و باده‌ايم‌

 

منابع‌ و مأخذ:

1- حافظ‌ نامه‌، بهاءالدين‌ خرمشاهي‌، چاپ‌ اول‌ - انتشارات‌علمي‌ فرهنگي‌، 2 جلد

2- ديوان‌ خاقاني‌ شرواني‌ به‌ تصحيح‌ علي‌ عبدالرسولي‌، نشركتابخانه‌ خيام‌، 2537

3- ديوان‌ حافظ‌ به‌ كوشش‌ سايه‌، نشر هوش‌ و ابتكار - 1373 -تهران‌

4- ديوان‌ غزلهاي‌ حافظ‌، بر اساس‌ چهل‌ و سه‌ نسخه‌ خطي‌،تدوين‌ دكتر سليم‌ نيساري‌ تبريزي‌، انتشارات‌ بين‌المللي‌الهدي‌، 1371، تهران‌، چاپ‌ دوم‌

5- خاقاني‌ شاعري‌ دير آشنا، علي‌ دشتي‌؛ تهران نشر جاویدان

6- تاريخ‌ ادبيات‌ ايران‌، يان‌ ريپكا، ترجمه‌ دكتر عيسي‌ شهابي‌،تهران‌ 1354، بنگاه‌ ترجمه‌ و نشر كتاب‌، ص‌ 325

7- گنج‌ سخن‌، ذبيح‌ اله‌ صفا، ج‌ 2، صص‌ 63 و 64 نشر ققنوس‌،چاپ‌ هشتم‌، پائيز 67

8- یادداشتها ی شخصی راقم این سطور – رضا همراز